نواحى جلگه‌اى به عنوان مهمترين كانون فعاليتهاى كشاورزى در گيلان به قلمروهاى مشخصى از كشتهاى خاص قابل تفكيك است . هرچند كه مرزبندى مشخص و كاملا دقيقى ميان قلمرو كشتهاى مختلف عملا ميسر نيست ، ليكن نواحى زير از نظر جغرافياى زراعى در بخش جلگه‌اى تا حدودى از يكديگر قابل تفكيك هستند : - ناحيه تالش با كشت غالب برنج ، توتون ، درختان ميوه و صيفىكارى . - ناحيه رشت و فومنات با كشت غالب برنج ، توتون ، چاى ، صيفى و سبزيكارى ، توتستان . - ناحيه لاهيجان با كشت غالب چاى ، برنج و بادام‌زمينى . - ناحيه انزلى با كشت غالب برنج و صيفى . - ناحيه لنگرود و رودسر با كشت غالب برنج ، چاى ، صيفى ، مركبات و فندق . - ناحيه رودبار با كشت غالب زيتون ، غلات ، علوفه و بطور پراكنده فندق . 2 - كشاورزى گيلان در ادوار تاريخى درباره تاريخ كشاورزى در گيلان ميان نويسندگان و مورخين اتفاق‌نظر وجود ندارد . در اين ميان از بين رفتن بقاياى ابزار و نشانه‌هاى فعاليت كشاورزى را در گيلان به دليل شرايط آب‌وهوايى مىتوان يكى از دلايل دشوارى تقويم كشاورزى گيلان دانست . در كاوشهاى باستانشناسى مارليك ( چراغعلى تپه ) واقع در رودبار « 1 » مجسمه‌اى مشتمل بر دو گاو ، گاوآهن ، خيش و محورهاى اتصالى آن به دست آمده كه نمونه قابل‌توجهى از ابزار كشاورزى و رواج آن در گيلان از هزاره دوم قبل از ميلاد است . علاوه بر آن آثارى در ارتباط با فعاليتهاى كشاورزى در املش گيلان نيز به دست آمده كه از وجود كشاورزى در 1500 سال پيش از ميلاد حكايت دارد . « 2 » اختلاف‌نظر در مورد تاريخ كشاورزى گيلان به نظر نگارنده از دو نكته ناشى مىشود : نخست اينكه قلمرو جغرافيايى گيلان در گذشته الزاما با محدوده سياسى - جغرافيايى امروزى آن انطباق نداشته و ديگر اينكه فعاليتهاى كشاورزى و كشت و زرعهائى كه در گيلان رايج است همگى به قدمت دوران باستان نمىرسند . مثلا در كتاب گيلان نوشته كريم كشاورز به نقل از كتاب تاريخ ايران باستان مشير الدوله پيرنيا آمده است كه كشت برنج در سده دوم پيش از ميلاد بر اساس گفته چانك‌كىين فرستاده چينى به سواحل درياى خزر در اين ناحيه رواج داشته است . « 3 » بايد توجه داشت كه رواج كشت برنج را در سواحل درياى خزر در اين دوره الزاما نمىتوان به گيلان هم تعميم داد . ممكن است كشت آن در برخى از نواحى گيلان امروزى نيز معمول بوده ، اما گسترش امروزى را نداشته است . بررسيهاى تاريخى و باستانشناسى نشان مىدهد كه در دوره پيش از اسلام بخش عمده ساكنان گيلان بيه‌پس ( غرب سفيدرود ) به دليل وسعت جلگه ، باتلاقى بودن اراضى جلگه‌اى ، پوشش جنگلى و بيشه‌زارى انبوه و همچنين مشكلات آب‌وهوايى و بهداشتى در نواحى كوهپايه‌اى و كوهستانى سكونت داشتند . در گيلان بيه‌پيش نيز ( شرق سفيدرود ) وضع به همين منوال بوده است . ليكن از آنجائى كه در اين قسمت از گيلان يعنى شرق سفيدرود كوهپايه با جلگه و دريا فاصله زيادى ندارد ، نواحى جلگه‌اى زودتر به آبادى تبديل شده و فعاليتهاى كشاورزى به عنوان بنيان اقتصادى خانوارهاى روستايى اعتبار بيشترى يافته است . از طرف ديگر ارتباط و همجوارى شرق گيلان با مازندران نمونه مفرغى گاوآهن كه در كاوشهاى مارليك كشف شده است . پيدا شدن وسائلى از اين قبيل نشان مىدهد كه در هزاره دوم قبل از ميلاد مسيح يعنى بيش از چهار هزار سال قبل ساكنان گيلان با شيوه‌هاى فنى كشاورزى آشنا بوده‌اند . برخى از محققان اين آثار را مربوط به هزاره چهارم و پنجم قبل از ميلاد مىدانند .

--> ( 1 ) . مارليك ، دكتر عزت اللّه نگهبان ، انتشارات وزارت فرهنگ ، 1343 ، شكل شماره 100 . ( 2 ) . تاريخ زندگى اقتصادى روستائيان و طبقات اجتماعى ايران ، غلامرضا انصاف‌پور ، نشر انديشه ، تهران 1355 ، صفحه 59 . ( 3 ) . گيلان ، كريم كشاورز ، تهران 1356 ، صفحه 97 .